Kopalnia "Wolność" była największą i najstarszą kopalnią w Kowarach. Jej wieloletnia działalność spowodowała, że
wyrobiska podziemne sięgają dużych głębokości i obejmują duży teren. Obszar kopalni ciągnie się łukowato wygiętym
pasem o szerokości 350-400 m począwszy od północnego zbocza góry Krowieniec na zachodzie, przechodzi przez dolinę
rzeki Jedlicy i wchodzi na zbocze góry Rudnik na wschodzie. Długość tego pasa wynosi ok. 1200m. Ponadto zachodnia
część złoża, przylegająca do naruszenia tektonicznego, została rozcięta wyrobiskami górniczymi na długości ok.1600m, co
powoduje że obszar górniczy kopalni tworzy kształt litery T zwróconej swą górną częścią w kierunku zachodnim. Obszar
kopalni dzielił się na trzy pola górnicze. Wschodnią część obejmowało pole "Wolność" położone na zboczu góry Rudnik,
zachodnią - pole "Wulkan" leżące na lewym brzegu rzeki Jedlicy u podnóża góry Krowieniec. W centralnej części położone
było niewielkie pole "Marta". Pola te na głównych poziomach były ze sobą połączone przekopami i tworzyły jednolity system
górniczy.

Zaraz po wojnie kopalnia przeszła w polskie ręce, już w sierpniu 1945 roku wznowiono wydobycie a w roku 1946
kopalnie odwodniono do poziomu 475 m - najniższy poziom znajdował się wtedy na głębokości 575m. W 1947 roku
kopalnie przejęli Rosjanie, niedługo potem rozpoczęto intensywną, rabunkową i nieprzemyślaną eksploatacje
występujących tutaj i niedawno odkrytych rud uranu. Jednak eksploatacja ta nietrwała zbyt długo, w ciągu kilku następnych
lat rudy zaczęły ubożeć a koszty ich eksploatacji wzrastać. W związku z tym Sowieci zaczęli stopniowo tracić
zainteresowanie ich wydobyciem, aż w końcu w roku 1954 kopalnia z powrotem została przekazana władzom polskim. Po
tych zmianach znów głównym celem wydobycia stała się eksploatacja rud żelaza, ale wybierano również napotykane
gniazda rudy uranowej. Niestety mimo licznych prób uruchamiania nowych poziomów wydobywczych zasoby złoża szybko
się kurczyły, aż do kompletnego wyczerpania w roku 1962, kiedy to podjęto decyzje o ostatecznej likwidacji kopalni.
Podczas działalności kopalni w okresie eksploatacji rud uranu w latach 1947-1962 wykonano ogółem: 1973 metry szybów,
ponad 91 km wyrobisk poziomych i wydobyto 94000 kg czystego uranu w metalu.

POLE WOLNOŚĆ

Jest to najstarsze i najbardziej rozległe pole wydobywcze tej kopalni. Posiadało ono cztery główne wyrobiska
udostępniające: szyby "Główny" i "Pochyły" a także sztolnie: "Główną" i "Jedlica". Wylot szybu "Głównego" znajduje się na
wysokości około 609m.n.p.m tuż obok linii kolejowej Kowary - Kamienna Góra. W powojennej historii kopalni pełnił on rolę
głównego szybu wydobywczego i osiągnął głębokość 575m. Obecnie szyb jest zasypany do głębokości 80m i przykryty
płytą żelbetową. Szyb pochyły natomiast pełnił głównie funkcje wentylacyjną, jego wylot znajduje się na wysokości
645m.n.p.m i jest położony kilkaset metrów na wschód od szybu "Głównego". Głębokość szybu to około 340m, do dzisiaj
jest on zresztą drożny - jedynie wylot szybu podczas likwidacji kopalni został zamknięty płytą żelbetową. Kolejnym
wyrobiskiem udostępniającym pole "Wolność" jest sztolnia "Jedlica". Jej niedrożne już dzisiaj ujście znajdowało się tuż przy
korycie rzeki Jedlicy na wysokości około 560m.n.p.m - była to sztolnia odwadniająca. Jednak z czasem w znacznym stopniu
straciła swoje znaczenie, ponieważ kiedy wyrobiska kopalni zeszły poniżej poziomu koryta rzeki wodę zaczęto
odpompowywać pompami parowymi a później elektrycznymi przez szyb pochyły. Sztolnia miała około 350m długości, w
odległości 200m od wylotu łączyła się z szybem "Głównym" a po kolejnych 150m ze sztolnią "Główną", z którą tworzy system
wyrobisk zbliżony kształtem do litery U.

Najlepiej zachowanym i do dzisiaj drożnym wyrobiskiem kopalni
"Wolność" jest sztolnia "Główna". Jej wylot znajduje się na wysokości
564m.n.p.m tuż za ostatnimi zabudowaniami ulicy Wiejskiej, wyrobisko
to powstało w latach 1882-1883 jako sztolnia odstawcza kopalni. Kilka
metrów w głąb sztolni chodnik przegradza murowana tama, która
spiętrza wodę do głębokości około 0,5-0,8m. Obecny główny ciąg
sztolni kieruje się prawie idealnie na wschód, pierwsze 80m wyrobiska
posiada obudowę ceglano-betonową i przekrój około 1,9x1,5m. Po tym
odcinku obudowa kończy się, i dalej wyrobisko nie jest już w żaden
sposób zabezpieczone. W tym rejonie od głównego ciągu sztolni
odgałęziają się liczne chodniki o szerokości od 2 do 3m i podobnej
wysokości. Tworzą one spójny system przypominający trochę niewielki
labirynt, w jednym z tych wyrobisk można odnaleźć komorę, w której znajdował się skład materiałów wybuchowych.
Kilkadziesiąt metrów dalej docieramy do głównego rozwidlania, w tym miejscu rozdzielają się nowy i stary ciąg sztolni.
Nowy ciąg sztolni powstał prawdopodobnie w latach poszukiwania rud uranu. Jest to prosty korytarz o przekroju 2x2m i
długości około 700m kierujący się na wschód. Natomiast stary ciąg sztolni odbija mocno na południe kierując się w stronę
szybu "Pochyłego" i sztolni "Jedlica". W tym miejscu chodnik ten jest podłożony urobkiem prawie pod strop na długości
około 40-50m. Mimo to można się przedostać dalej, choć pokonywanie tej przeszkody nie należy do najprzyjemniejszych.

Zator ten niestety bardzo spiętrza wodę w dalszej części sztolni tak, że
osiąga ona głębokość od 1m do 1,5m w zależności od pory roku.
W związku z tym w tym miejscu najwygodniej przesiąść się na ponton.
Około 100m dalej docieramy do skrzyżowania korytarzy, tutaj od sztolni
odgałęziają się ciągi krętych chodników poszukiwawczych, każdy o
długości kilkuset metrów. Kolejne 150m dalej znajduje się stacja
pośrednia szybu pochyłego z przylegającą do niej dużą komorą,
prawdopodobnie znajdowała się tutaj maszynownia. Jest to bardzo
niebezpieczne miejsce, ponieważ w mętnej wodzie praktycznie nie
sposób dostrzec gdzie znajduje się wylot szybu, który stanowi wodną
pułapkę. W stropie tego pomieszczenia widzimy odcinek szybu, który
uchodzi na powierzchnię. W tej też okolicy kończy się sztolnia "Główna" i
wkraczamy w rejon wyrobisk sztolni "Jedlica". Główny ciąg tego wyrobiska posiada obudowę murowaną i początkowo jest
bardzo przestronny. Jednak już po kilkudziesięciu metrach sztolnia zaczyna się drastycznie zwężać (z około 2m szerokości
do niewiele ponad 1m), maleje również dystans pomiędzy lustrem wody a stropem. Niema też w tym nic dziwnego,
ponieważ sztolnia "Jedlica" względem sztolni "Głównej" opada o około 4m a dodatkowo jej wylot jest zawalony, co
powoduje że większa część tego wyrobiska jest całkowicie zalana. Mimo to forsujemy jeszcze kolejne kilkadziesiąt metrów,
ale kiedy korytarz zaczyna powoli zakręcać na zachód w stronę szybu "Głównego" woda sięga nam już prawie do ramion i w
tym miejscu z ciężkim sercem postanawiamy zakończyć naszą eksploracje.

Kompleks sztolni "Głównej" i "Jedlica" to największa zachowana cześć kopalni,
łączna długość dostępnych obecnie wyrobisk to około 1500m i przeważająca część z
nich znajduje się w bardzo dobrym stanie pod względem górniczym. Jednak na terenie
pola "Wolność" znajdują się jeszcze trzy inne sztolnie, o których warto wspomnieć. Dwie z
nich stanowią niewielką kopalnie rud żelaza o nazwie "Redens Glück" która powstała w
1799 roku na bazie jeszcze starszych wyrobisk a następnie została wchłonięta przez
kopalnie "Wolność". Obie sztolnie są położone około 250m na wschód od wylotu sztolni
"Głównej", wylot pierwszej z nich o nazwie "Górna" znajduje się kilka metrów nad
asfaltową drogą prowadzącą do dawnych zabudowań zakładów R-1. Przywejściowy
odcinek wyrobiska posiada obudowę żelbetową a zaraz zanim znajduje się znacznie
obwalona komora sporych rozmiarów. Przez kolejne około 130m sztolnia kieruje się
mniej więcej na wschód. Kilka metrów przed końcem sztolni, od głównego ciągu
odchodzi chodnik kierujący się na południe, ma on około 50m długości. Jest to
wyrobisko eksploatacyjne sztolni wykonane w żyle kruszcowej, można tu zaobserwować
pozostałości drewnianej obudowy górniczej, torów kolejni wąskotorowej a także ciekawe
zjawiska geologiczne. Długość wyrobisk sztolni "Górnej" wynosi około 250m a jej
przekrój to przeważnie około 1,9x1,6m. Z racji dużej różnorodności geologicznej stan
wyrobisk nie jest najlepszy, tyczy się to przede wszystkim okolic dużej komory znajdującej
się w początkowej części sztolni a także korytarza bocznego. Kilkadziesiąt metrów powyżej wylotu sztolni "Górnej" znajduje
się okno drugiej sztolni tej kopalni o nazwie "Stara". Wyrobisko to miało pierwotnie około 200m długości, jednak z powodu
zawału w jego centralnej części obecnie dostępne jest zaledwie pierwsze 50m chodnika którego przekrój wynosi około
1x1,7m. Również niewielkim obiektem jest sztolnia "N-4", której wylot znajduje się tuż nad szosą z Jeleniej do Kamiennej
Góry trochę na północ od wyrobisk kopalni "Redens Glück". Zaraz przy wejściu znajduje się niewielka komora, za nią
chodnik kieruje się na wschód i po około 70m kończy się przodkiem, wyrobisko ma przekrój około 1,5x1,9m i na całej
długości zalane jest wodą do głębokości około 1m. Prawdopodobnie sztolnia powstała w ramach poszukiwań rud uranu.

POLE MARTA

To niewielkie pole wydobywcze znajduje się w centralnej części obszaru kopalni, częściowo na wschodnim stoku góry
Krowiniec i bezpośrednio pod korytem rzeki Jedlicy. Nie posiada ono głównych wyrobisk udostępniających, przez co
wydobyty tam urobek transportowany był przez pole "Wolność" szybem "Głównym" na powierzchnię. Ponadto w związku z
zagrożeniem przesiąkania wód z rzeki Jedlicy do wyrobisk znajdujących się bezpośrednio pod jej korytem po 1945 roku nie
podjęto tam eksploatacji.

Na tym obszarze zachowały się tylko dwa niewielkie wyrobiska, oba znajdują się na lewym brzegu rzeki Jedlicy u

podnóża góry Krowiniec. Pierwsze z nich to sztolnia "Marta", jej wylot
jest położony dokładnie naprzeciw niewielkiego mostku na Jedlicy i
znajduje się na wysokości około 580m.n.p.m. Do wnętrza można się
dostać przez betonową studzienkę, a sama sztolnia to wąski chodnik o
przekroju około 1x1,8m i na całej długości posiada obudowę żelbetową.
Początkowo wyrobisko kieruje się na zachód, jednak po około 15m
docieramy do szybiku o głębokości około 2,5m który jednak łatwo
pokonać za pomocą stalowej drabinki. Za szybem sztolnia skręca na
południe żeby po kolejnych 15m doprowadzić nas do następnego szybu.
Jego wylot zabezpieczony jest nitowaną ruchomą kratą a sam szyb ma
przekrój około 1,1x1,6m i jest prawie całkowicie zalany wodą. Podczas
nurkowania w tym wyrobisku, które przeprowadzili nurkowie z grupy
Xdivers w sierpniu 2008 roku okazało się, że zalany szybik ma 15m głębokości i na tym poziomie łączy się z chodnikiem
prowadzącym do kolejnego wąskiego szybu. Niestety z powodu trudności technicznych nie udało się już go zbadać. Bez
jakichkolwiek informacji źródłowych ciężko jest też stwierdzić jakie było przeznaczenie tego osobliwego wyrobiska, być
może była to sztolnia wentylacyjna lub techniczna. Pomimo tego, że jest to obiekt bardzo niewielkich rozmiarów dzięki
swojej nietypowości wart jest jednak uwagi. Kilkadziesiąt metrów powyżej wspomnianego wcześniej mostku na Jedlicy, tuż
przy asfaltowej drodze znajduje się wylot drugiej ze sztolni. Jest to prawdopodobnie stara niemiecka sztolnia "Martha", którą
stanowi wąski wijący się chodnik bez bocznych odnóg o długości kilkudziesięciu metrów i przekroju około 1x1,7m
zakończony przodkiem. Wszystko wskazuje na to, że była to sztolnia poszukiwawcza.

POLE WULKAN

To pole zamyka obszar kopalni od zachodu, jest ono położone na lewym brzegu rzeki Jedlicy i rozciąga się na
wschodnim stoku góry Krowiniec. W powojennej historii kopalni wydobycie prowadzono tutaj na głębokości od 395 m do
575 m, ponieważ płytsze partie złoża były już wtedy wyeksploatowane. Mimo tego to właśnie w tej okolicy natknięto się na
najbardziej obfite złoża rudy uranowej.

Głównym wyrobiskiem udostępniającym pole Wulkan był szyb "Wulkan" dawniej "Vulkan", którego wylot znajduje się
nieopodal pobliskiego ujęcia wody i jest obecnie przykryty płytą żelbetową. W najbliższym sąsiedztwie szybu częściowo

zachowały się budynki maszyny wyciągowej i wentylatorni. Sam szyb o
głębokości 188m został wykonany w latach 1923 -1927 i był
początkowo szybem wydobywczym. Jednak z czasem zaczął on pełnić
funkcje głównie wentylacyjną, a urobek w znacznej części
transportowano do szybu "Głównego". Kilkadziesiąt metrów na
północny-wschód od szybu znajduje się wylot sztolni "Vulkan", jest to
jedyne drożne do dzisiaj wyrobisko w tej części kopalni. Była to sztolnia
odstawcza urobku dla szybu "Wulkan" w związku z czym przed jej
wylotem wyrosła spora hałda urobku, sztolnia po wojnie nie była już
wykorzystywana. Jej wylot znajduje się na wysokości około 590m.n.p.m,
do wnętrza wyrobiska łatwo dostać się przez otwór w murowanej tamie
zamykającej wejście do sztolni. Dalej chodnik posiada pełną obudowę
betonową i ma wymiary około 1,4x1,7m. Sztolnia poza niewielką komorą w centralnej części nie posiada bocznych odnóg i
jest drożna na odcinku około 70m, dalsza jej część w stronę szybu została niestety całkowicie podłożona drobnym
urobkiem. Następne kilkaset metrów na wschód od szybu "Wulkan" tuż przy korycie strumienia o nazwie Piszczak znajduje
się kolejne wyrobisko, a mianowicie "Sztolnia nr 10". Jej wylot jest prawie całkowicie zawalony a sama sztolnia zalana wodą
po strop. Ponadto bezpośrednio do strumienia uchodzi rura średnicy około 20cm która odprowadza część wody ze sztolni -
sądząc po zapachu woda ze "Sztolni nr 10" jest silnie skażona siarkowodorem a co za tym idzie, wszelkie próby penetracji
tego wyrobiska mogą skończyć się śmiercią! Bezpośrednio nad sztolnią znajduje się "Szyb nr 4", miał on głębokość 214m i
był połączony z resztą kopalni za pomocą przekopów. Jeszcze w połowie lat 90-tych wylot szybu był przykryty żelbetową
płytą i nie rzucał się w oczy. Najprawdopodobniej jednak w czasie powodzi w 1997 roku uległ on podmyciu i zarwaniu tak,
że teraz stanowi go ogromny lej o średnicy kilkunastu i głębokości około 6-7m. Ostatnim wyrobiskiem w obrębie pola
Wulkan jest "Szyb nr 1", był to szyb poszukiwawczy, którego wylot znajduje się na lewym brzegu rzeki Jedlicy niedaleko
pierwszych zabudowań ulicy Podgórze. Powstał on w 1950 roku i osiągną głębokość 77m, został również połączony
przekopem z innymi wyrobiskami a obecnie jest całkowicie zasypany.

Aust

©Aust 2011